Començament de l’univèrs e energia

L’univèrs a un començament? Ua question qu’aperèc responsas o interpretacions dens totas las civilizacions. Mès desempuish un centenat d’annadas, qu’apassiona los scientifics. Ua vision navèra? Cosmogonias ancianas Tà començar, que’s cau brembar que, pendent longtemps, l’univèrs n’ei pas sonque los planetas pròches de nosautes e un cèu estelat. Atau, las cosmogonias (mites de la creacion…

Per Anne-Pierre Darrées
26 de heurèr. 2024 - Lo telescòpi espaciau James Webb qu'a descobèrt ua galaxia massiva, ZF-UDS-7329, qui desfida la nosta compreneson de l'univèrs. Formada solament 800 milions d'annadas après lo Big bang, aquera galaxia que compta mei d'estelas qui lo camin de sent Jacme, mes shens que la matèria negra aja pas semiat la soa formacion. E qu'a bruscament cessat de formar estelas, deishant los scientifics perplèxes. Aquera descobèrta revolucionària que remet en question la nosta compreneson de la formacion e de l'evolucion de las galaxias. www.youtube.com/watch?v=uDll8eL4AKQ
26 de heurèr. 2024 - Lo telescòpi espaciau James Webb qu'a descobèrt ua galaxia massiva, ZF-UDS-7329, qui desfida la nosta compreneson de l'univèrs. Formada solament 800 milions d'annadas après lo Big bang, aquera galaxia que compta mei d'estelas qui lo camin de sent Jacme, mes shens que la matèria negra aja pas semiat la soa formacion. E qu'a bruscament cessat de formar estelas, deishant los scientifics perplèxes. Aquera descobèrta revolucionària que remet en question la nosta compreneson de la formacion e de l'evolucion de las galaxias. www.youtube.com/watch?v=uDll8eL4AKQ

L’univèrs a un començament? Ua question qu’aperèc responsas o interpretacions dens totas las civilizacions. Mès desempuish un centenat d’annadas, qu’apassiona los scientifics. Ua vision navèra?

Cosmogonias ancianas

Tà començar, que’s cau brembar que, pendent longtemps, l’univèrs n’ei pas sonque los planetas pròches de nosautes e un cèu estelat. Atau, las cosmogonias (mites de la creacion deu mond) que son en fèit istòrias de la creacion de la Tèrra e de tot çò que seguís, sense aver ua idèa precisa deu temps: quan estoc creat lo mond?

A còps, qu’existís un abansmond infòrme, immobile. La creacion deu mond qu’ei alavetz ua transformacion (o transformacions successivas) d’aqueth abansmond tau noste. Que poirem parlar d’ua energia creatora mès, tanben, que vesem intervénguer ua volontat poderosa.

Espiem quauquas cosmogonias.

Mitologia egipciana

Horemheb davant lo diu Atom, Musèu de Loxòr, Loxòr, Egipte.

Horemheb davant lo diu Atom, Musèu de Loxòr, Loxòr, Egipte

Cada vila qu’a lo son mite. Lo d’Eliopòlis qu’ei benlèu lo mei conegut. Entad aqueth pòble, qu’existiva abans la creacion deu monde, un ocean infinit e immobile. D’aqueth ocean primordiau, aperat lo Non o lo Nuou, que gessiscoc un puei, Benben, suu quau se coquèc lo sorelh peu prumèr còp. Lo diu Atom, dont lo nom vòu díser « lo qu’arriba d’eth medish », que’s balhèc neishença ad eth medish. Qu’ei l’Etèrne, qu’ei Rê, sortit deu Nuou. Puish, que creèc dius e divessas e que’us separèc. Dab la separacion deu cèu e de la tèrra que neishoc lo mond tau com lo coneishen los umans.

Mitologia chinesa

Un portrait de Pangu tiré du Sancai Tuhui (Wang Qi (1529 - 1612), Asian Library in the University of British Columbia © Wikipedia

Un portrèit de Pangu deu Sancai Tuhui, Wang Qi (1529 – 1612), Asian Library in the University of British Columbia © Wikipedia

Qu’existissen tanben mes d’un mite; benlèu, lo de Pangu qu’ei lo mes conegut. Qu’ei associat au Taoïsme. Au començament, l’univèrs qu’èra dens un estat caotic totau, contengut a l’interior d’un ueu cosmic. Au miei d’aqueth ueu qu’i avèva Pangu, lo prumèr èste. Qu’i avèva tanben dus principis originaus antagonistas e complementaris: lo yin (pur) e lo yang (troble). Après ua pausa de 18 mila ans, lo yin e lo yang que s’equilibrèn e Pangu que sortiscoc de l’ueu. Pangu, gigant pelut e immense dab còrns suu cap, que comencèc alavetz a crear l’univèrs. Que separè lo yin de lo yang qui vadón respectivament lo Cèu e la Tèrra.

Mitologia grèga

Éon et Tellus (Gaïa) entourée de quatre enfants, peut-être les saisons personnifiées, mosaïque romaine d'une villa de Sentinum, début IIIe siècle, Glyptothèque de Munich (Inv. W504)

Eon e Tellus entornejada de quate mainatges, benlèu las sasons personificadas, mosaïc roman d’ua villa de Sentinum, debuta sègle IIIau, Glyptothek de Munic (Inv. W504)

Au contra de las duas mitologias precedentas, la cosmogonia grèga qu’ei unica. Au començament, n’i avèva pas arren, sonque ua badança infinida, un vueit escur sense fòrma ni matèria. D’aqueth Caos qu’apareishoc Gaïa, la Tèrra, la mair de tota causa. Qu’ei tot lo contrari de Caos: qu’ei fèrma, distinta, solida… Que comencèc per enfantar d’era medisha Oranos, lo Cèu.

Bíblia, la Genèsi

La creacion deu monde qu’ei l’òbra d’un Diu unic e totpoderós. La Tèrra qu’èra infòrma e vueita, las tenèbras qu’èran au dessús de l’abisme e l’alet de Dieu que planava au dessús de las aigas. Lo dia prumèr, Diu que creèc la lutz (que l’aperèc jorn) e que la separèc de las tenèbras (que las aperèc nueit). Lo dia dusau, que separèc lo firmament (que l’aperèc cèu) de las aigas. Puish neishoc la tèrra fèrma, au miei de la mar.

The Creation of Adam, Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, Sistine Chapel ceiling, circa 1511 © WikipediaDate

La Creacion d’Adam, Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, plafon de la Capèra Sixtina, circa 1511 © Wikipedia

Zoroastrisme

Ahura Mazda - relief of winged sun symbol of Zoroastrianism in ruined Persepolis

Ahura Mazda, lo sorelh alat, simbèu deu zoroastrisme dens Persepolis roeinat © Wikipèdia

Segon lo mite d’Ahura Mazda, la lutz e las tenèbras qu’existivan separadament abans l’aparicion de tota causa. Ahura Mazda qu’èra lo Diu de la lutz e de la puretat, Angra Mainyu lo de l’escur e de l’ignorància. A l’origina, Ahura que decidiscoc de crear l’univèrs entà gahar las tenèbras e las hèr desaparéisher. La soa creacion que’s hascoc en dus temps, prumèr lo monde espirituau, lo Menog, puish lo monde fisic, lo Getig.

Creacion e origina?

Las cosmogonias que parlan de la creacion deu mond que podem véser. E podem considerar qu’aquera creacion correspón a l’origina deu mond? Tot prumèr, que vòu díser lo mot “origina”? Que perpausi de destriar au mens duas definicions:

– l’origina que pòt estar lo fondament de quaucom, la prumèra aparicion de quaucom en ua continuitat. Abans lo mond, que i avèva quaucom (ocean, lutz, caos…), atau la creacion deu noste mond qu’ei l’aparicion deu noste mond, ua transicion (necessària, obligatòria) de l’univèrs d’abans a après. En aqueste cas, l’origina qu’ei immanenta (intèrna au mond) e donc, que podem pensar la conéisher un jorn. En anar mes luenh, l’origina de l’univèrs que poiré estar lo passatge de l’abséncia de tota causa a l’aparicion d’ua prumèra causa; mès alavetz que nos caleré pensar l’abséncia d’univèrs, lo nonarren. E, per definicion non podem pas balhar caracteristicas ad aqueth nonarren ni lo qualificar.

– l’origina qu’ei la causa prumèra, ua realitat autonòma, transcendenta (hòra l’univèrs); atau l’univèrs qu’a ua origina hòra l’univèrs (Diu per exemple) e qu’auré podut non pas existir. En aqueste cas, l’uman n’a pas accès a çò qu’ei hòra l’univèrs.

La vision modèrna de l’univèrs

Edwin Powell Hubble

Edwin Powell Hubble (1889-1953), portrèit de Johan Hagemeyer (1884-1962) © Wikipedia

La coneishença d’un univèrs mes gran que çò que vesem dens lo cèu qu’ei recenta. Dab l’invencion deu telescòpi (sègle XVIIau), comprenem que i a hèra mes d’estelas que las que vesem dab los nostes uelhs. Mès que son totas a un detzenat o quauques detzenats d’annadas-lutz.

Peu prumèr còp, l’astronòme american Edwin Hubble (1889-1953) que descobrís ua galaxia en 1922. Qu’ei a 2 milions d’annadas-lutz. Qu’ei ua revolucion: l’univèrs qu’ei 100 000 còps mes gran que çò que pensavam. L’univèrs que veng immense (totun ne serà pas que la debuta) e la sua istòria qu’ei a tornar escríver. La Tèrra e lo Cèu ne son pas qu’un tròç d’un univèrs mes gran.

Çaquelà, ua revolucion mei grana enqüèra que veng dab Einstein en 1915. Que considèra l’istòria non pas de cada objècte de l’univèrs mès de l’univèrs sancèr eth medish com un objècte fisic unic. Atau, l’univèrs qu’a proprietats globaus e non pas ua soma de proprietats locaus. Per exemple, la corbadura de l’espaci-temps qu’ei ua proprietat de l’univèrs e la gravitat que veng ua desformacion d’aqueth espaci-temps (n’ei pas mes ua fòrça d’interaccion enter objèctes de l’univèrs). Atau l’istòria de la Tèrra qu’ei ligada a l’istòria de l’univèrs sancèr.

L’evolucion de l’univèrs

Aleksandr Fridman (1888-1928)

Aleksandr Fridman (1888-1928) © ITMO

A partir de las equacions d’Einstein, lo matematician rus Aleksandr Fridman (1888-1928) puish lo canonge bèlga Georges Lemaitre (1894-1966) que desvolopan equacions especificas que predisen l’espandiment de l’univèrs. Edwin Hubble que hè observacions en 1929 qu’ac confirman. Que mesura que tots los astres s’aluenhan de nos. En fèit, que cau compréner que los astres ne bolegan pas en s’aluenhar de nos (ne hugen pas), que demoran a la medisha plaça mès qu’ei l’espaci que’s dilata. Imaginatz per exemple que los astres son pepitas de chocolat dens ua còca e que la còca en·hla.

Georges Lemaître © Archives UCL de Louvain la Neuve

Georges Lemaître (1894-1966)  © Archius UCL de Louvain la Neuve

Tot aqueth trabalh matematic que va perméter d’escríver l’evolucion de l’univèrs. Tot prumèr, entenem que l’istòria de l’univèrs ei ua istòria d’energia. En particular, se l’univèrs se dilata dens lo temps (en tot vénguer mes clarsemiat e mes fred), au contra, en tot anar de cap au començament que’s contracta. Atau, bèra pausa a, l’univèrs qu’èra dense e caud. De mes, 13,8 miliards d’annadas a, que i avoc ua dilatacion rapida de l’univèrs (e non pas ua explosion) qu’aperam lo Big Bang. Tota l’energia de l’univèrs immense de uei qu’existís dejà dens l’univèrs tot petit de l’epòca deu Big Bang (l’energia ne se crea pas, ne se comsumís pas).

 

Los prumèrs temps de l’univèrs

Dab la teoria deu Big Bang, que poirem pensar que l’univèrs neishoc 13,8 miliards d’annadas a, d’un amàs de matèria de densitat infinida e hèra caud, quaucom com un punt sense dimension e que conteng tota l’energia de l’univèrs (que parlam de singularitat iniciau). Mès, coma tota teoria, la deu Big Bang ei valedera sonque dens limits definits. La teoria de la relativitat generau (basa de la deu Big Bang) que descriu la gravitacion, donc qu’ei valabla tant que la gravitacion ei la fòrça màger deus movements de l’univèrs (un objècte pesuc qu’ei mestrejat per la gravitacion).

Quan l’univèrs ei petit, las fòrças màgers que son las fòrças nuclearas e la sola teoria que s’aplica ei la mecanica quantica (ua teoria confirmada). Qu’ei un mond on las energias son de non pas créser. Mès aquera teoria tanben qu’a los sons limits. E quan l’univèrs veng enqüèra mes petit e mes dense, la teoria que s’ahonís.

Alavetz, los scientifics que cèrcan ua teoria navèra (qu’aperam teoria deu tot) tà explicar aqueths moments.

Un punt zèro?

Ua question màger qu’ei de saber se l’univèrs neishoc juste abans lo Big Bang, se i a un punt zèro. Qu’existís mes d’ua teoria deu tot, matematicament coerentas. Mès nada n’ei confirmada. Sense entrar dens totas las recèrcas actuaus, que podem notar que dens aqueras teorias, l’univèrs n’a pas de punt zèro.

Per exemple, la teoria de las còrdas que muisha que la temperatura dens l’univèrs a un maximum, donc ne pòt pas estar infinida, çò qu’anulla la singularitat iniciau (o punt zèro) de la teoria deu Big Bang.

Dens lo modèl cosmologic dit de las branas1, lo noste univèrs, situat sus ua brana, que seré includit dens un ensemble mes vaste, un superunivèrs. Lo Big Bang ne seré qu’un escambi hòrt d’energia enter duas branas.

La teoria de las branas

La teoria de las branas

Aute exemple: dens la cosmologia quantica de boclas, n’i a pas mes de Big Bang mès un Big Bounce, qu’ei a díser un gran arrebomb. L’univèrs que’s contracta puish que’s dilata.

En dus mots, las esbauchas teoricas que negan o que desplaçan lo punt zèro e donc l’origina de l’univèrs. Mès que son sonque teoricas. N’avem pas nada confirmacion.

Ua intervencion transcendenta?                              

L'Ancien des jours, planche d'Europe : une prophétie, William Blake (1757–1827), imprimé pour la première fois en 1794, dans la collection du musée Fitzwilliam, Université de Cambridge

The Ancient of Days: ua profecia, William Blake (1757-1827), estampat peu prumèr còp en 1794, musèu Fitzwilliam, Universitat de Cambridge © Wikipedia

La question de l’existéncia d’un temps t=0 que pausa ua auta question: se i a un temps t=0, qué i avèva abans lo noste mond? Mès n’ei pas la sola question de la comprenença de l’origina de l’univèrs.

Per exemple, la teoria deu Big Bang que ditz que dens la «garbura» primordiau, i avèva autant de matèria coma d’antimatèria. Que s’anullavan a contunhar tà deishar sonque energia. Coma aquera simetria originau s’acabèc? N’ac sabem pas, totun dens aquera teoria, que i avoc un desequilibri e la matèria que trionfèc.

Auta question. L’univèrs qu’a caracteristicas e que seguís leis fisicas. D’on venguen? I auré un “còde genetic” vengut de quaucom hòra l’univèrs, quaucom de transcendent donc? O l’univèrs crèa las leis a mesura qu’evoluís? Èm un univèrs au demiei d’autes diferents, parallèles (dab autas leis fisicas)?

En conclusion, que sabem hèra de causas sus l’univèrs: qu’ei sustot energia, que i a un ligam estreit enter energia e matèria, l’univèrs qu’ei immense (infinit?), que’s dilata, qu’a ua istòria haut o baish coneguda d’au mens 13,8 miliards d’annadas-lutz, que conteng centenats de miliars de galaxias… Totun, ne podem pas díser si l’univèrs a un començament, si ei la consequéncia d’ua intervencion exteriora (hòra lo noste mond). En dus mots, la question de l’origina deu mond n’ei pas esclarida. E benlèu ne saberam pas jamès, pr’amor qu’observam lo mond de l’interior e peu moment ne podem pas sortir deu noste univèrs.

Referéncias

Les principaux mythes de la création du monde, Mister Prépa, Victor Passe, 2022.
La cosmologie quantique à boucles bientôt démontrée ? Les explications de Abhay Ashtekar, Futura Sciences, Laurent Sacco, 2023.
L’univers a-t-il connu l’instant zéro ? Etienne Klein, Ecole Nationale Supérieure, 2015

  1. aferèsi de membrana 
Posted in