Energia e tecnica

Per Heidegger, la tecnica modèrna pòrta una vision megalomaniaca e violenta cap a la natura e als umans. D’efièit, al contrari de la tecnica anciana, la tecnica modèrna es un arrasonament, la volontat de sometre lo mond a l’òrdre de la rason calculanta, en vista d’espleitar la matèria e ne tirar d’energia. Explicitacion e analisi. (Article…

Per Eric Fraj
Centrala idroelectrica de Yacyretá sul Río Paraná (vista exteriora dempuèi la riba drecha) Barratge en tèrraplens d'una nautor de 25 m e d'una longor d'85 km Poténcia installada : 3,2 GW.
Centrala idroelectrica de Yacyretá sul Río Paraná (vista exteriora dempuèi la riba drecha). Barratge en tèrraplens d'una nautor de 25 m e d'una longor d'85 km. Poténcia installada: 3,2 GW.

Per Heidegger, la tecnica modèrna pòrta una vision megalomaniaca e violenta cap a la natura e als umans. D’efièit, al contrari de la tecnica anciana, la tecnica modèrna es un arrasonament, la volontat de sometre lo mond a l’òrdre de la rason calculanta, en vista despleitar la matèria e ne tirar d’energia. Explicitacion e analisi. (Article presentat dins L’ABC del Saber: energia).

Martin Heidegger (1889-1976) DR

Martin Heidegger (1889-1976) DR

Dins “La question de la tecnica”, tèxte celèbre paregut dins sos “Assages e conferéncias” (1953), lo filosòfe alemand Martin Heidegger s’interròga sus l’esséncia de la tecnica modèrna, la quala seriá segon el l’acompliment d’un mòde de pensar que privilègia una concepcion instrumentala de la natura. Aquesta se tròba “provocada”, es a dire constrenta de liurar son energia per una espleita totjorn mai intensiva: 

“Qué es la tecnica modèrna? Ela tanben es un desvelament1. (…) Lo desvelament que regís la tecnica modèrna es una pro-vocacion (Herausforden)2. per la quala la natura es comonida3.  a liurar una energia que pòsca coma tala èsser tirada (herausgefördet) e acumulada. Mas se’n pòt pas dire aitant del vièlh molin de vent? Non: sas alas viran ben al vent e son liuradas dirèctament al sieu buf. Mas si lo molin de vent met a nòstra disposicion l’energia de l’aire en movement, es pas per l’acumular.  

Una region, al contrari, es pro-vocada a l’extraccion de carbon e de minerals. La crosta terrèstra se desvela uèi coma país d’olha, lo sòl coma resèrva de minerals. Tot autre apareis lo camp que lo païsan cultivava autres còps, al lòc que cultivar (bestellen) significava encara: randurar e préner cura. Lo trabalh del païsan pro-vòca pas la tèrra cultivabla. Quand semena lo gran, fisa lo semen a las fòrças de creissença e gaita de que prospère. Entretant, lo cultivar dels camps, el tanben, foguèt pres dins lo movement aspirant d’un mòde de cultura (Bestellen) d’un autre genre, que requerís (stellt) la natura. La requerís al sens de la provocacion. L’agricultura es uèi una industria d’alimentacion motorizada. L’aire es requisicionat per la fornidura d’azòt, lo sòl per la de minerals, lo mineral per exemple per la d’urani, aqueste per la de l’energia atomica, la quala pòt èsser liberada per fin de destruccion o per una utilizacion pacifica. (…) 

La centrala electrica es installada dins Ren. Lo comonís (stellt) a liurar sa pression idraulica, qu’a torn comonís las turbinas de virar. Aqueste movement fa virar la maquina que son mecanisme produtz de corrent electric, pel qual la centrala regionala e sa ret son comesas a fin de transmetre. Dins lo domeni d’aquelas consequéncias que s’encadenan una a l’autra en partent de la mesa en plaça de l’energia electrica, lo flume Ren apareis, el tanben, coma quicòm de comés. La centrala es pas construita dins lo ronfle de Ren coma lo vièlh pont de fusta que despuèi de sègles unís una riba a l’autra. Es puslèu plan lo flume qu’es murat dins la centrala. Çò qu’es uèi coma flume, a saber fornisseire de pression idraulica, l’es de per l’esséncia de la centrala. Per fin de veire e mesurar, foguèsse sonque de luènh, l’element monstruós qu’aicí domina, arrèstem-nos una estona sus l’oposicion qu’apareis entre los dos intitulats: “Ren”, murat dins l’usina d’energia, e “Ren”, títol d’aquela òbra d’art qu’es un imne d’Hölderlin. Mas Ren, se me respondrà, demòra de tota manièra lo flume del païsatge. Aquò rai, mas cossí o demòra? Pas autrament que coma un objècte per lo qual òm fa comanda (bestellbar), l’objècte d’una visita organizada per una agéncia de viatges, la quala constituïguèt (bestellt) ailà una industria de las vacanças.  

Lo desvelament que regís complètament la tecnica modèrna a lo caractèr d’una interpellacion (Stellen) al sens d’una pro-vocacion. Aquesta ten lòc quand l’energia amagada es liberada, que çò obtengut aital es transformat, que çò transformat es acumulat, çò acumulat a torn repartit e çò repartit tornat comudar. Obtenir, transformar, acumular, repartir, comudar son de mòdes del desvelament.” 

L’explicitacion

Aficha originau deu filme Los Temps Modèrnes de Charles Chaplin (1936)- Artista desconegut © Wikipedia

Aficha originala del film Los Temps Modèrnes de Charles Chaplin (1936), artista desconegut © Wikipedia

Per Heidegger, la tecnica modèrna diferís prigondament de la tecnica anciana, coma l’indica lo rapòrt novèl que l’uman entreten amb la natura. Segon el, la tecnica modèrna se manifèsta pas per la produccion (etimologicament: conduire a l’èsser o a l’existéncia, generar) e la creacion –que caracterizavan la tecnica anciana, la dels Grècs, puèi la dels Latins e la de l’Edat Mejana– mas per la pro-vocacion, valent a dire una interpellacion agressiva, un requeriment. S’agís de prendre violentament a la natura, d’arrancar a l’estant (i. e. tota realitat particulara) çò que sèrv los apetisses umans. La natura se deu, alavetz, liurar entièra, çò es liurar son energia (o çò que permet de n’aver) a l’uman. Mentre que, dins la tecnica anciana, èra çò contrari: lo molin de vent liurava sas alas al buf del vent. D’un latz avèm una tecnica que desfà e arranca, e qu’acumula; de l’autre, una tecnica qu’acompanhava la natura e sos ritmes. La tecnica modèrna a pas cap de respècte per la natura, qu’es sonque una matèria espleitabla al grat d’una volontat tecnica qu’a pas d’autra mira qu’ela meteissa. D’aquí l’insisténcia de Heidegger sus la realitat de l’acumulacion: la modernitat acumula per acumular, produtz per produire, emmagazina per emmagazinar, çò que necessita totjorn mai d’energia e sense que tot aquò siá dictat per de besonhs reals. Çò que, en realitat, es afustat, es la continuitat de la poténcia de la tecnica, perque l’acumulacion de l’energia permet l’extension e la perennizacion d’aquesta poténcia. Dins aquestas condicions, la pro-vocacion de l’estant a pas de tèrme previsible ni de fin assignable. L’illusion seriá de creire, per Heidegger, que las avançadas tecnicas trabalhan a l’aveniment d’una vida mai urosa sus aquesta tèrra. En arrestant pas d’acréisser sa dominacion sus la natura, la tecnica cèssa pas d’acréisser la dominacion de sa poténcia (atanben sus l’uman). 

En insistissent sus l’obsession cumulativa, quantitativa, lo filosòfe alemand punta quicòm d’encara mai important: la sciéncia fisica, qu’es ela que reten dels fenomèns sonque lors determinacions quantitativas, que redutz l’estant a sas diferentas quantitats, que lo rend quantificable: fa tant en prigondor, en volume, en densitat, en massa, eca. Per quantificar, la fisica utiliza las matematicas, que las determinacions quantitativas dels estants pòdon pas èsser sasidas que per l’analisi matematica. Al delà de la fisica, es presa coma mira l’acèrca matematica del mond, vertadièra teoria del real: pas una contemplacion passiva, meditativa, de la vertat, mas una elaboracion activa, una mesa en fòrma del real, permesa pel poder de la sciéncia modèrna. A travèrs de son projècte matematic, aquesta exigís de la matèria d’èsser calculabla, ne fa un complèxe calculable de fòrças que, de per aital, pòt èsser entièrament regit per la tecnica. La natura se pòt espleitar perque es, d’en primièr, calculabla. Dins l’Istòria, aquò se fa possible tanlèu que los umans vòlon, coma o ditz Descartes dins lo Discors del metòde, “se far coma mèstres e possessors de la natura”. Lo projècte cartesian fonda la tecnica modèrna: la natura es pas mai la phusis dels Grècs mas un objècte d’estudi somés a l’entrepresa reglada de compreension racionala e scientifica dels mecanismes e determinismes naturals, entrepresa seguida d’una espleita ordenada. La natura es investida e adomergida pel metòde e los calculs de la rason. L’uman de la tecnica interròga pas la natura que pel sol biais de la rason. 

La natura es escrita en lengatge matematic

Tractat elementari d'estatica, a l'usatge de las escòlas de la marina (3na éd.) per Gaspard Monge, matematician e òme politic francés (1746-1818)

Tractat elementari d’estatica, a l’usatge de las escòlas de la marina (3na éd.), per Gaspard Monge, matematician e òme politic francés (1746-1818)

Aqueste projècte de mestria globala de la natura es possible solament perque, en 1623, Galilèu afirmèt que la natura es escrita en lengatge matematic. Se tracta de comprendre (mestria intellectuala) e d’entreprendre (mestria concrèta). Lo desir de mestria mòu la sciéncia modèrna, matematizada, que sense relambi constrenh la natura a subreproduire. Es aquesta violéncia de la rason que Heidegger nomena das Gestell, mot rendut per arrasonament (amb polisemia de la traduccion: a) còp de fòrça de la rason; b) idèa de s’apoderar de…, arrestar e controlar). L’arrasonament esquiça la relacion intima qu’existissiá, abans la modernitat, entre la natura e la tecnica. I a pas mai de correspondéncia, de complicitat, entre la natura e un uman qu’es pas mai al pus prèp de las causas, la pensada calculanta a remplaçat la pensada meditanta e contemplativa. Ont la produccion podiá significar poïèsis e art, sense que la phusis foguèsse forçada, la produccion significa ara destruccion e espleita, e l’uman modèrne daissa pas pus èsser la natura, la contempla pas mai, ne mesura pas mai la prigondor, la vetz coma un fons disponible, un capital, una rentabilitat. En la cresent mestrejar, l’uman la devasta. 

Se compren melhor perque, per Heidegger, la tecnica es lo fenomèn fondamental dels Temps Modèrnes (çò es despuèi lo sègle 17en) e non pas la sciéncia. La tecnica, cèrtas, s’apièja sus la sciéncia, mas li apond de manièra decisiva l’espleita e la devastacion. Dins aqueste orizont ont tot s’installa sonque per l’utilitat e lo rendement, i a pas mai de mistèri, de diferéncia, d’èsser-amb la natura, i a pas que d’emmagazinatges, de resèrvas, de fons. La natura es pas mai qu’un vaste fons disponible, una sèrva giganta d’energia ont pòdon posar la tecnica e l’industria modèrnas. Amb l’aparicion de l’energia atomica, aqueste fons es ara estendut a las dimensions de la planeta. Mai encara: lo quite uman deven la matèria primièra, deven un fons que se’n cal assegurar la disponibilitat. Essent que viu pas mai en poèta sus la tèrra, cossí l’uman poiriá conéisser pas la destressa?  

La question  

Heinrich Fueger (1817) Promethée pòrta lo fuòc a l'umanitat

Prometèu pòrta lo fuòc a l’umanitat, Heinrich Fueger, 1817

Se vetz que la teoria d’Heidegger es pas contra la tecnica “en se” –çò que seriá insensat, estant qu’i pòt pas aver umanitat sense tecnica– mas contra la dita “tecnica modèrna” e son regnat egemonic, ont gaireben tot apareis coma fons disponible, resèrva de poténcia per un dispositiu global marcat per la calculabilitat integrala e la volontat d’arrasonament universal en vista de la produccion d’energia. Per tant interessant que pòt èsser aquel discors, subretot dins un temps de problèmas ecologics màgers ont legitimament se somet a critica lo rapòrt de l’uman a la natura, i auriá pas çaquelà un forçatge teoric a opausar tan radicalament tecnica anciana e tecnica modèrna? Entre d’autres, l’exemple istoric dels desbòscaments intensius dins l’Euròpa de l’Edat Mejana nos pòt benlèu balhar un començament de responsa: talhar de quantitats enòrmas d’arbres per cultivar la tèrra, per fabricar l’armatura de naus, per alimentar fargas e foguièrs, per far de carbon, ja èra pas una mena d’arrasonament? En mai, qué pensar –plan abans Descartes– dels vabres comolats, dels ròcs fragats, dels flumes faits navigables, dels lacs cavats, de las lònas assecadas, del valadar, del brutladís ancestral, etc.? Serián pas la pròva que, plan abans los Temps Modèrnes, l’uman podiá agarrir la natura per sos interèsses, la voler mestrejar per l’adormegir segon son grat? La pròva que l’uman es pas totjorn estat l’amant atencionat e contemplatiu de la natura? Si problèma i a, seriá pas lo de la nòstra húbris (desmesura), coma nos o remembra lo mite d’un Prometèu que, als dieus, rauba l’energia del fòc?  

  1. La tecnica anciana èra una capacitat de desvelament de l’homo faber (l’uman que fabrica). L’artisan sabiá cossí s’i prendre per “far aparéisser”. Per ex. l’escultor desvela las fòrmas que dòrmon dins la fusta, revèla çò amagat, e çò fasent desvela un cèrt rapòrt de l’uman al mond. La tecnica modèrna es quicòm mai que la poïèsis (fabricacion, creacion), es puslèu una praxis (un agir, en l’ocurréncia una requisicion), de per aital mòstra un rapòrt totalament diferent al mond.  
  2. Al sens etimologic, pro-vocare es far parlar. Lo tèrme alemand insistís sus una autra dimension: forçar, desfisar, espleitar.
  3. Comonida = requesida. Comonir = requerir, exigir, exortar.  
Posted in