La guèrra au cinèma

Lo filme de guèrra qu’ei neishut dab lo cinèma. Atruna de propaganda o de contestacion, la soa escaduda au près deu public ne s’ei pas jamei desmentida au briu deu temps. L’article que passa en revista los filmes mei importants deu genre e que tempta de compréner las rasons d’ua tau escaduda. 3130 annadas de…

Per Jean-François Henry
inglorious_bastards

Lo filme de guèrra qu’ei neishut dab lo cinèma. Atruna de propaganda o de contestacion, la soa escaduda au près deu public ne s’ei pas jamei desmentida au briu deu temps. L’article que passa en revista los filmes mei importants deu genre e que tempta de compréner las rasons d’ua tau escaduda.

3130 annadas de guèrra

Au sègle XIXau, istorians que calculèn que de 1496 ab. J.-C. (data a la quau las honts pòden estar consideradas com hidablas) dinc en 1861, sia en 3358 ans, qu’i avó 3130 annadas de guèrra e solament 217 annadas de patz. La guèrra que sembla donc har partida de l’istòria umana. Alavetz n’ei pas susprenent que lo filme de guèrra existisca despuish las debutas deu cinematografe e qu’aucupe ua plaça importanta dens la produccion mondiau.

Ne podem pas, dens l’encastre d’aqueth article, establir ua analisi sancèra deus milèrs de filmes de guèrra hèits despuish Neishença d’ua Nacion (1915) de D.W. Griffith, un filme qui semiè la panica au miei deus espectators pr’amor deu realisme de las scènas de batalha de la guèrra  de Secession. Quin donc parlar d’un subjècte tan vast? Dilhèu en destriar duas granas familhas de filmes de guèrra: los pròguèrra e los antiguèrra.

Los filmes pròguèrra

Los que govèrnan qu’an de d’òra sabut espleitar l’impacte sus las gents de la violéncia, de la sang e de la mort; pensem aus jòcs deu circ. Qu’an trobat dens lo filme de guèrra la canau ideau entà la propaganda e que s’i son perfèitament escaduts a’n har ua arma ideologica qui favoriza la diabolizacion de l’aute que sia vesin o luenhèc. Dab un doble objectiu: lo redusir au reng de parasit a eradicar, e destillar dens lo son pròpi grop l’idèa d’ua superioritat naturau. Atau los filmes de l’Itàlia fascista, de l’Alemanha nazi o de la Russia sovietica.

Mes que son sustot los USA qui’n van har ua industria performanta d’encloscatge [bourrage de crâne]. Après 1915 e lo torpilhatge deu Lusitania per un sosmarin alemand, la maquina industriau cinematografica americana que’s met en movement, en tot har de l’Alemand ua bèstia crudèla e mauhasenta, sovent interpretat per Erich Von Stroheim, chafrat «l’òmi qui v’agradaré d’aver en òdi». Aqueths filmes que son projectats a partir de 1917 aus soldats americans abans que s’embarquen entà França.

Enter los dus conflictes mondiaus, la guèrra de 14 que vad un decòr entà istòrias d’amor, dab filmes com Los Quate Cavalèrs de l’Apocalipsi (1921) en lo quau Rudolph Valentino harà un còp de mei capvirar los còrs de las espectatoras, o La Parada Grana de King Vidor (1925). Si la màger part deus filmes de guèrra rodats ad aquera epòca son antimilitaristas pr’amor que la «grana tuadera» qu’ei enqüèra dens tots los caps, que notam l’escaduda de filmes bellicós sus l’aviacion, nautat de la guèrra de 14-18.

Dus datats de 1930 que son enqüèra de bon espiar uei, en particular mercés a las presas de vista aerianas qui demoran impressionantas: Hells Angels de Howard Hugues e The dawn patrol de Howard Hawks.

Lo canau de propaganda emplegat per tots

En Union Sovietica, los dirigents qu’an comprés eths tanben plan de d’òra l’influéncia deu cinèma. Lenin que disè: «Lo cinèma qu’ei entà nosauts la mei importanta de las arts». En 1925, Eisenstein que filma Lo Coirassat Potemkin dont cada sequéncia ei vaduda un classic, e en 27 Octobre. Aqueths dus filmes que perpausan ua vision epica de la revolucion bolchevica. En Alemanha, los nazis que s’i hican tanben. Devath la ferula de Goebbels, hèra de filmes, qui vau mei oblidar, qu’exaltan la superioritat ariana, l’antisemitisme, l’eroïsme deu guerrièr germanic e lo culte deu führer.

La segonda guèrra mondiau que reactiva l’industria de propaganda e, a partir de las annadas 40, quau que sia lo país, lo sistèma politic, l’ideologia deu moment, la qualitat deu script e deus realizators, totas las produccions shens excepcion que celèbran l’aperet a las armas, l’esperit de sacrifici, l’amor incondicionau de la patria e que presentan la guèrra com l’aventura mei exaltanta. Aqueth genre de produccion enfatica que perdurarà aus USA dinc a las annadas 70, ; qu’ei ligat a las guèrras de Corèa e de Vietnam. Dab lo somiu deu ridicule, Los Berrets Verds de John Wayne (1968), dont lo messatge pòt estar resumit atau: si l’armada americana compausada d’eròis, bons, coratjós e justes, e pèrd la guèrra de cap aus comunistas vietnamians, coards, pervèrs e retòrs, b’ei la fauta de l’enemic interior! L’icòna de la dreta americana non n’ei pas au son purmèr ensai. En 1960, John Wayne que produseish, interprèta e realiza Alamo. Un filme qui presenta l’armada mexicana com ua armada d’invasion, en oblidar que Tèxas èra ad aquera epòca un territòri mexican cobedejat per colons americans qui’s comportavan exactament com se compòrtan uei los colons israelians mei maishants en Palestina. La reescritura de l’istòria qu’ei la caracteristica fondamentau deus filmes epics nacionalistas.

Los filmes anti-guèrra

En 1919, lo realizator francés Abel Gance que filma Qu’acusi qui conta lo tornar a la vita deus morts de la «der des der» vienuts reclamar comptes aus vius. L’utilizacion de «golas copadas» com figurants que merquè durablament los esperits.

Après 1918, pertot en Euròpa e aus Estats Units, lo cinèma que’s hica clarament deu costat pacific. L’idèa que, en portar prejudici a l’aute, pòrtan prejudici a si medish que s’impausa. Lo punt de vista de l’ancian enemic qu’ei pres en consideracion, atau aus USA, A l’Oèst arren de nau de Lewis Milestone, qui obtien l’oscar deu filme mei bon en 1929, e Quate de l’Infanteria de G.W. Pabst (1930) que meten en scèna soldats alemands. Dramas e comedias que s’apoderan lo subjècte. Que retienem L’Adiu a las Armas de Franck Borzage (1932) peu drama larmejaire e lo geniau Charlot Soldat, realizat per Charlie Chaplin juste a la fin de la guèrra, per la comedia. En Alemanha, qu’ei Niemansland de Victor Trivas qui’s lhèva contra la «grana tuadera» e, en França, L’Illusion Grana de Jean Renoir. L’absurditat de la guèrra, l’aviditat deus industriaus jutjats responsables deu conflicte, l’incompeténcia deus estats majors, la bestiessa deus oficièrs e deu sentiment patriotic que son ensenhats dab lo dit indici. Mes, autanlèu lo miei de las annadas 30, la pujada deu perilh nazi e l’imminéncia d’un conflicte navèth que relançan la produccion de filmes lhèva-castèths [va-t-en-guerre].

Que cau esperar las annadas 60 entà que renèishia un cinèma antimilitarista dab grans filmes: Quan passan las Cigonhas de Mikhail Kalatozov (1957), Lo Generau de la Rovere de Vittotio de Sica (1958), Los Sendèrs de la Glòria de Stanley Kubrick (1959), Entà l’Exemple de Joseph Losey (1964), La Carga de la Brigada Leugèra de Tony Richardson (1968), Diu, quin la guèrra ei beròja de Richard Attenborough (1969), Patton de Franklin Shaffner (1969), Òmis contra de Francesco Rosi (1970), MASH de Robert Altman (1970), Johnny got his gun de Dalton Trumbo (1971), Viatge au cap de l’In·hèrn de Michael Cimino (1978), Full Metal Jacket de Stanley Kubrick (1987)… Violéncia de mau sostiéner o derisòria, umor negre, impoténcia de cap a las autoritats òrbas e egotistas, compassion entà las victimas, que son tractats dab un realisme de mei en mei assumit.

En 1964, lo britanic Peter Watkins que met en scèna la batalha de Culloden, qui opausè en 1746 Anglés e Escocés, en la filmar com si s’agiva d’un conflicte contemporanèu, dab entervistas deus protagonistas e comentari d’expèrts. Que’n resulta ua experiéncia visuau estonanta. En França, Pierre Schoendoerffer qu’utiliza lo procediment deu documentari entà realizar La 317au Seccion. Tot parièr, Aver 20 ans dens los Aurès de René Vautier (1972).

Mes la propaganda que hè resisténcia. Lo dia mei long de Daryl Zanuck (1960), Los canons de Navarone de J. Lee Thompson (1961), Los 12 Salopàs de Robert Aldrich (1967), La Brigada deu Diable d’Andrew McLaglen (1968) o Quan las Aglas atacan de Brian G. Hutton (1969) que celèbran shens retienuda l’eroïsme deus aliats de cap a un enemic sadic e sovent pèc. Las guèrras coloniaus que vaden lo tèma favorit de las gròssas maquinerias de tipe hollywoodian: Los 55 dias de Pequin de Nicholas Ray (1963), Zolo de Cyril R. Endfield (1964), La Canonèra de l’Iang Tsé de Robert Wise (1967), o enqüèra Khartum de Basil Dearden (1968). Mes que son reales los filmes qui defenen lo punt de vista deus colonizats. La Batalha d’Argièrs de Gillo Pontecorvo (1966), longtemps defendut en França, qu’ei ua excepcion.

 

Puish vienó Peckinpah…

Sam Peckinpah e William Holden en La Bandalada Sauvatja.

En 1968, Sam Peckinpah que realiza La Bandalada Sauvatja dont las scènas de combat demoran d’ua violéncia qui, despuish, n’ei pas estada sovent egalada. Lo realizator qu’adòpta multiples punts de vista de cameras, qu’altèrna ralentits e accelerats pendent los impactes de balas e d’explosions, que hè shisclar la sang deus còs deslogats de faiçon espectaclosa, que crea ua coregrafia macabra e ipnotica… Qu’i a de tota evidéncia dens lo filme de guèrra un abans e un après La Bandalada Sauvatja.

Aquera òbra unica qu’a influenciat pregondament lo cinèma de Francis Ford Coppola (Apocalypse Now), de John Woo (Windtalkers), de Steven Spielberg (Que cau sauvar lo soldat Ryan), de Ridley Scott (La Caduda deu Faucon Negre), d’Oliver Stone (Platoon), de Quentin Tarentino (Inglorious Bastards) qui ac reivindica obèrtament, e de tot lo cinèma asiatic actuau, en particular taiwanés e corean, au quau devem los filmes de guèrra mei estramosents de las 20 darrèras annadas: Hrairs de sang de Jo-Kyu-Kong (2004), The City of Life and Death de Lu Chuan (2011), The Front Line de Jing Hun (2011), Warrior of the Rainbow de Weï-Te Chang (2016), Battleship Island de Seung-Wai Kyoo (2018)… Peckinpah qu’a iniciat ua estetica deu filme de guèrra qui, devath l’aparéncia deu realisme, se n’aluenha considerablament entà ne har un espectacle atractiu e mortifèr, qui espudish e fascina au còp.

Las òbras inclassablas

Entad acabar aqueth article, qu’evocam quauquas òbras inclassablas dens las quaus la guèrra ei subjècte a meditacion metafisica (La Linha Roja de Terence Malick o lo premonitòri Dombass de Serguei Loznits), mes tanben subjècte a reflexion suu sòrt deus veterans (Vadut un 4 de julhet d’Oliver Stone), sus la transformacion de braves tipes en tuadors psicopatas (Desminaires de Kathryn Bigelow, Battle for Haditha de Nick Bloomfield o lo tròp mesconegut Esquadron de Fedor Bondarchuk), sus l’implicacion de las hemnas dens un 9au conflicte (Sòrs d’armas de Caroline Fourest, qui met en scèna un esquadron de joenas hemnas curdas pendent la guèrra de Siria e que s’atarda sus l’esglàs qui genèran dens los rengs djihadistas, pr’amor qu’un combatent deu djihad tuat per ua hemna non pòt pas, ce’s pareish, accedir au paradís d’Allah). O tot simplament pretèxte a virtuositat cinematografica (1917 de Sam Mendes). Que saludam tanben l’enterpresa salutària de Clint Eastwood qui, dab La Memòria deus nostes Pairs e Letras d’Iwo Jima (2007), descriu dens lo prumèr filme lo punt de vista american e dens lo dusau lo punt de vista japonés pendent ua batalha sanguinària entà la possession d’ua isleta perduda deu Pacific.

Totas aqueras òbras recentas ne son pas vectors de propaganda. Que’s lhèvan contra l’imbecillitat de la guèrra e contra la barbaria de l’òmi. Que nse’n podem felicitar, mes, com l’avem evocat mei haut, l’estetica retienuda per aqueras produccions e la fascinacion qui exerceish sus l’espectator, mascle en grana majoritat, que dèishan obèrta la possibilitat aus demònis vielhs de tornar suus ecrans. N’oblidem pas jamei çò qui Stalin disè deu cinèma: «Lo cinèma qu’ei lo mei gran mejan de propaganda de las massas». Mes qu’ei probable, uei, que los governaments preferiràn espleitar autas canaus entà manipular las consciéncias: lo videojòc e los univèrs virtuaus.

Posted in ,