Las activitats umanas son responsablas de la pollucion?

L’univèrs qu’ei constituit de matèria (elements quimics) e, a còps, d’organismes vius. Atau, sus Tèrra, las aigas de susfàcia que son naturaument pleas de substàncias quimicas e de microorganismes. Que coneishen variacions permanentas (debit, temperatura, composicion) ligadas a hèitas naturaus (plojas, honts de nèu, tèrratrems, sequèras, inondacions) e a la preséncia d’èstes vius.

Totun, lo creish de la populacion e las activitats umanas que son perturbators deus grans en portar un sarròt de substàncias organicas e inorganicas dens l’aiga. Las prumèras que’s destrusissen mès o mens dens l’aiga, las dusaus que’s dissolven, coma las saus, e seguissen lo briu, o que retròban los sediments coma lo cadmi.

L’aiga bevuda peus umans, animaus o vegetaus que pòrta aqueths elements dens los còs. Per exemple, l’industria de pasta de papèr (enter autas) que gèta mercuri que’s transfòrma en metilmercuri dens l’aiga; engolit per peishs, que contamina sustot los predators coma la lampresa¹ o lo ton. Quan aqueths peishs son minjats, lo metilmercuri que passa dens lo còs uman. Lo risc que depend de la quantitat e de la varietat de peishs minjats per setmana.

Espiem quauques polluents màgers.

Azòt e fosfòr

 

L’azòt e lo fosfòr que son necessaris tà la creishença deus vegetaus. Totun, si los lors apòrts son mès grans que los besonhs deus vegetaus, lo demès que va dens l’aire o dens l’aiga on favoriza la proliferacion d’algas e l’asfixia de l’ecosistèma (fenomèn d’eutrofizacion). Globaument, aqueths nutriments que venguen de l’assaniment collectiu, deus regets septics, deus regets deus neurissatges, deus engrèishs (hems inclusits).

L’organizacion mondiau de la santat (OMS) n’a pas definit lindaus taus compausats deu fosfòr (nada toxicitat dab las concentracions de uei). Totun, la Directiva europèa que definís ua concentracion en fosfòr de mens de 0,2 mg/l tà aver ua bona qualitat de las aigas. En França, las tenors dens los arrius qu’an diminuït de mès de 60% desempuish 1998, mercés au melhorament deu tractament de las aigas usadas urbanas, a la reduccion de las tenors en fosfats de las leishivas e a la baisha sensibla de l’utilizacion deus engrèishs fosfatats. La mejana qu’ei de 0,12 mg/l en 2023.

 

 

Azòt e nitrats

L’OMS qu’a definit ua Dòsi Jornalèra Admissibla (DJA) de nitrats dens l’alimentacion a 250 mg/j per ua persona de 70 kg e, en consequéncia, lindaus tà las aigas doças: 50 mg/l per las aigas de susfàcia, 50 ppm (partidas per milions) qu’ei a díser 50 mg/m³ per las aigas sosterranhas. Au nivèu mondiau, hèra de país que passan aqueras concentracions, au miei deus quaus China, Iran o Espanha.

En França, las quantitats d’azòt amoniacau qu’an baishat de mès de 60 %. Mes, las deus nitrats ne càmbian pas;  que son 7 còps mès importantas que lo lindau de bona qualitat. Que pertòca sustot lo nòrd de França (Bretanha e Normandia mès que las autas regions). Tot parièr, las aigas sosterranhas que son polluidas peus nitrats (concentracion > 25 mg/l) dens lo nòrd.

 

 

Pesticidas

Que i a un centenat de familhas quimicas de pesticidas e 10 000 formulacions comerciaus. Que son erbicidas (50% deu consum mondiau), insecticidas, fongicidas (tà eliminar eslorits²), desinfectants o bactericidas, e biocidas (coma los rodenticidas tà tuar los arroganhaires). Los prumèrs que son creats tà la proteccion de vegetaus, los autes tà protegir elements de construccion coma los hustatges.

Que’s pòden portar sus milèrs de quilomètres peu cicle de l’aiga e per l’aire, atau que pertòcan lo monde sancèr. Per exemple, que’n trobam en çò deus Inuïts (Canada) que ne n’emplegan pas.

Un emplec que creish

Au nivèu mondiau, l’emplec deus pesticidas que creish. Que van de 0,00003 kg/ha cultivat a Paquistan dinc a 52,6 kg/ha cultivat a Maldivas, segon worldometer. Que son sustot erbicidas (50%). Brasil qu’ei lo mès gran utilizator (2 còps mès que los Estats Units). Asia que comença, tot shuau, a baishar lo son consum. Euròpa qu’ei mès volontària. Africa qu’aumenta lo son consum mes que representa sonque 5% deu consum mondiau.

En França, 46% deus pesticidas utilizats son erbicidas, 40% fongicidas. Gironda qu’ei un gran consumeire. Segon Touteleurope.eu, França qu’emplega 3,65 kg/ha de pesticidas (Holanda 6,95 kg/ha, Suèda 0,8kg/ha). Que son mès anar mens toxics: 32% que presentavan riscs tà la santat umana en 2010 contra 16% en 2023, au miei deus quaus deus quaus 0,1% son de toxicitat confirmada³.

Lo servici de las estatisticas deu ministèri de la transicion ecologica (SDES) qu’a definit l’Indici de las Pressions Toxicas Cumuladas (IPTC) qu’ei a díser l’intensitat de las pressions toxicas de tots los pesticidas, hèitas suus organismes aquatics. Que muisha un melhorament mes las situacions ne son pas enqüèra satisfasentas.

Plastics

Un plastic qu’ei un polimèr, ua cadena giganta de petitas moleculas ligadas (ditas monomèrs) fabricada per l’uman. N’existís pas dens la natura. Que destriam tres categorias: los termoplastics (que venguen moths a la fabricacion, coma lo polietilèn, lo PVC o lo polistirèn), los termodurciders (polimèrs que durcissen a la fabricacion coma las resinas epoxidas o las pintruras), los plastics tecnics (dab qualitats particularas coma lo Teflon o los elastomèrs).

La matèria prumèra qu’ei lo petròli. Tà crear los plastics, qu’emplegam haut o baish 5% de la produccion mondiau de petròli. Qu’ajustam 1 a 10% d’autas moleculas quimicas (essenciaus coma lo hèr o toxicas coma lo plomb) tà obténguer las proprietats voludas. Au demiei deus emplecs deus plastics d’usatge unic, qu’avem l’embalatge (32% deus plastics totaus) e lo textile (10%).

Globaument, qu’atendem un creish de l’emplec deus plastics: de 500 milions de tonas en 2024 dinc a 750 Mt en 2040 e mès de 1 000 Mt en 2050.

La pollucion deus plastics

En 2022, 9% deus plastics qu’estón reciclats dens lo monde (25% en França), 12% cremats e çò de mès botat a la descarga o getat dens la natura (un dangèr taus animaus e taus vegetaus).

Dab l’accion deus UV, que’s fragmentan e que’s propagan pertot: aire, nublas, arrius, mars, glacèrs, sòus. Per exemple, geològues qu’an trobat ua ròca navèra hèita de plastic e de sediments mesclats, que l’apèran plastiglomerat. Atau, que prenguem nanoplastics en alenar, en minjar (peishs, legumes, sau…), per contacte cutanèu. Que pòden perturbar la santat.

La quantitat de microplastics dens l’aiga doça qu’ei de 3 particulas/m³ en França e 40 dens los dètz fluvis mès polluits deu monde: Fluvi Jaune, Yangzi, Mekong, Ganges, Nil, Nigèr, Indus, Amor, de las Pèrlas, Hai He.

Tà aver elements de comparason, que trobam de 100 000 a 370 000 particulas (de micro e nanoplastics)/l dens ua botelha d’aiga en plastic. La quantitat de microplastics dens l’aire d’un apartament que seré de mès de 500 particulas/m³, dens ua veitura de mès de 2 200. Que minjam 5 g de microplastics per setmana dens los aliments. Atau los plastics que son un problèma deus grans au nivèu mondiau mes, dinc adara, ne pertòcan pas tròp las aigas doças.

Metaus

Segon las activitats, los regets industriaus que son hèra diferents. L’industria agroalimentària que geta aigas de lavatge dab matèrias en suspension e residús organics, laboratòris farmaceutics que getan residús medicaus, etc.

Metallurgia, fonderia, extraccion minèra… que getan metaus coma plomb, mercuri, cadmi, arsenic o cròme. Aqueths metaus que’s presentan dab formulas quimicas diferentas, çò que càmbia los lors efèits. Per exemple, lo cròme trivalent qu’ei un oligoelement essenciau tà l’uman mentre que lo cròme exavalent ei cancerigèn; l’arsenic ligat a un atòme de carbòni qu’ei bon tà l’uman (en dòsi petita) mes la fòrma inorganica de l’arsenic qu’ei toxica.

La pollucion deus metaus

Aqueths elements quimics que’s tròban dens l’aire, lo sòu e l’aiga. L’Agéncia americana de proteccion de l’environament (USEPA) estima que, au nivèu mondiau, haut o baish un tèrç de las aigas de susfàcia poirén estar polluidas (origina naturau e antropica). L’arsenic qu’ei lo polluent màger en Euròpa e en America, lo cadmi dens los autes continents. En França, la concentracion de cadmi dens l’aiga qu’a baishat de 69 % en 10 ans, mes 1 adulte/2 que presenta taus de cadmi dens lo còs superiors a las valors toxicologicas de referéncia; que seré sustot pr’amor de l’alimentacion: cerealas, legumes e mandòrras⁴ polluits peus engrèishs.

Çaquelà, l’aiga que pòt conténguer metaus. Un exemple deus grèus qu’ei l’arriu Reigos que passa a Sent Sebastian d’Agrifuèlh (Gard), un deus arrius mès polluits deu monde. Que conteng 100 mg/l d’arsenic (10 000 còps mès que lo lindau tà l’aiga bevedera). La mina de plomb e zinc a l’origina de la pollucion qu’ei barrada desempuish 1962 mes qu’a deishat un estòc de dèishas dab matèrias dangerosas. Malaja, au pè de l’estòc que gessís l’arriu de Reigos.

Totun, en França, desempuish 2010, la quantitat de metaus getats dens l’aiga qu’ei estada dividida per 5. Per ua part, aquerò que s’explica per la deslocalizacion d’aqueras activitats. Atau, la pollucion qu’a mudat dens autes país: China, Corèa, Chile, Marròc…

Pollucions navèras de metaus

Los objèctes navèths que son hèits dab metaus (silice, niquèl, coire, alumini, manganès…) e metaus rares (cobalt, escandi, liti, ittri…). Desempuish 2013, mès de 1 miliard de smartfònes que son venuts cada an dens lo monde. Tot parièr, los GPS, los equipaments de la transicion verda coma las eolianas, las bicicletas o las autos electricas o ibrids que consumissen aqueths elements quimics. La produccion de tèrras raras que s’ei multiplicada per 3 en 25 ans. La demanda en baterias liti-ion que s’ei multiplicat per 6 en 5 ans e qu’atendem un creish mès gran dens los 5 ans que venguen.

L’exemple mès conegut que pertòca las usinas de la vila de Baotòu (China) que tractan 70 % de la produccion mondiau de las tèrras raras. Que regetan milèrs de litres de dèishas toxicas dens lo lac artificiau de Weikuang que s’espandís sus 10 km². E que conteng acids, metaus pesucs, elements radioactius… Que demora ua catastròfa sanitària quan la situacion se melhoraré un pauc desempuish 20 ans.

De mès, las dèishas deus equipaments electrics e electronics (D3E) son pauc recicladas. En França, cada abitant que geta 22 kg de D3E per an (7,8 kg en mejana dens lo monde, 6,4 kg en Asia, 2,57 kg en Africa). Qu’atendem tanben un creish de las dèishas de baterias.

 

Conclusion

Globaument, la pollucion devuda aus activitats umanas qu’ei hèra grana quan seré mès anar mès presa en compte. Que demora un subjècte deus màgers dab lo creish de la populacion, deu nivèu de vita e de la tecnologia. Redusir la pollucion produsida qu’ei ua question de reglamentacion e de contròle collectius. E tanben de comportament individuau (consum, reciclatge, regets). Enfin, los equipaments de despollucion que son ua clau màger (véser article 4 deu dossièr sus l’aiga doça).

Dossièr sus l’aiga doça (non salada)

1. L’aiga sus la planeta: Vam mancar d’aiga?
2. L’uman qu’emplega aiga doça: las aigas tiradas son de bona qualitat?
3. La qualitat quimica de l’aiga: las activitats umanas son responsablas de la pollucion?
4. La despollucion: pollucion, despollucion… un cicle infernau?
5. La qualitat biologica de l’aiga: l’aiga pòt estar portaira de malautias?

Referéncias

E. Abascal, L. Gómez-Coma, I. Ortiz, A. Ortiz. « Diagnostic global de la pollution des eaux souterraines par les nitrates et revue des technologies d’élimination », ScienceDirect, 2022.
Geo. Consommation de pesticides dans l monde : où en sommes-nous ?, 2025.
Senat. Office parlementaire d’évaluation des choix scientifiques et technologiques, Les impacts des plastiques sur la santé humaine, 2024.
François Jarrige, Thomas Le Roux. “ Pollutions industrielles Histoire d’une contamination globale ”, Vocabulaire critique et spéculatif des transitions, HAL open science, 2022.
ONU, Les « e-déchets » augmentent cinq fois plus vite que leur recyclage, 2024.

1. lamproie
2. moisissures
3. avérée
4. pommes de terre