L’evolucion de la seuva en França

Coma evolua la seuva en França? Quina cobèrta boscassèra existiva dens los temps ancians (Neolitic, Edat Mejana)? Que son las previsions tà l’avénguer de la seuva en França? L’Académie d’Agriculture de France, l’engenhaire des Eaux et Forêts Yves Birot, lo biologista boscassèr Henri Cuny qu’an publicat estudis detalhats que servissen de basa ad aqueste article….

Per Anne-Pierre Darrées

19/01/2026

Coma evolua la seuva en França? Quina cobèrta boscassèra existiva dens los temps ancians (Neolitic, Edat Mejana)? Que son las previsions tà l’avénguer de la seuva en França? L’Académie d’Agriculture de France, l’engenhaire des Eaux et Forêts Yves Birot, lo biologista boscassèr Henri Cuny qu’an publicat estudis detalhats que servissen de basa ad aqueste article.

La seuva que s’installa au Neolitic

Los periòdes glaciars e periòdes cauds qu’altèrnan en foncion de cambiaments de l’inclinacion de l’èish de rotacion e de la geometria de l’orbita de la Tèrra. Atau, la tèrra qu’ei passada per sheis cicles, desempuish hèra de calor dab ua seuva immensa, 2,5 milions d’annadas a, dinc a un gran fred quasi sense bòsc a la darrèra glaciacion (maximum glaciar 21 000 ans a).

Ad aquera epòca (21 000 ans a), la calòta glaciàra que cobriva lo nòrd d’Euròpa. La França deu nòrd qu’èra un desèrt esterile escobat per un vent fred e sense umans, la deu sud ua tondra dab arbres nans: sauces, pins marins, bedoths¹. «Aquitània qu’ei lo darrèr refugi de vita dens ua França redusida a un desèrt gran», c’escrivoc lo biologista Stéphane Durand dens lo son libe, 20.000 ans ou la grande histoire de la nature (2018).

Puish, un rescauhament progressiu que comencèc 12 000 ans a. Los glaç que honón, lo nivèu de la mar que pugèc, los bòscs qu’apareishón e que colonizèn lo territòri a ua vitessa de non pas créser. Tot prumèr, los bedoths e lo pins que s’installèn, puish los cassos, los averanèrs, los tilhs, las omas e, a la montanha, lo hai² e l’avet. Lo país que vengoc ua seuva verge immensa.

L’estenuda de seuva que passèc de 10 milions d’ectaras en -10000 a 50 milions en -7000, qu’ei a díser que la seuva cobriva 90% deu territòri francés. Que demorèc atau pendent 2000 ans.

Los desbosigatges deu Neolitic

Evolucion de la Cobèrta boscassèra deu neolitic dinc en 850

Evolucion de la cobèrta boscassèra, d’après 15 000 ans d’histoire forestière, Arnould et al. 1995 © ABC del Saber

L’impacte de l’avançada de la seuva e deu rescauhament climatic qu’estoc deus grans. Animaus, coma lo rèn (neuritud màger deus umans), que desapareishón. Los grops umans que’s devón adaptar entà subsistir.

Que s’installèn dens vilatges, que comencèn de trabalhar la tèrra e de neurir bestiar. Qu’avón mès de mainats coma ac explica Claudine Cohen dens Femmes de la préhistoire –pr’amor los trabalhs que demandavan ua man d’òbra importanta. Atau que i avoc ua creishença demografica espectaculara: que serén passats de 500 000 individús a 5,5 milions en França enter -5000 e -2500.

Ahortida per l’emplec d’utís navèths a l’atge deus metaus (utís dab manges de husta, arcs…), aquera demografia qu’entrainèc desbosigatges massius: la mitat deus bòscs qu’estoc destrusida.

Mès tard, a l’epòca romana, la husta que serviscoc tanben tà hèr armas, fortificacions e batèus. E los desbosigatges que continuèn.

Puish, las granas invasions deus prumèrs sègles que creèn ua regression demografica de las granas (de 12 millions a 6 milions enter 400 e 850) e, en consequéncia, un espandiment de la seuva.

L’intervencion umana organizada

« Traité des bois servans à tous usages », Claude Caron, 1676 © Gallica

A l’Edat Mejana, dab, un còp de mès, ua creishuda de la populacion, los desbosigatges que tornèn. França que comptava mens de 10 milions d’abitants de cap a l’an 1000 e 20 milions en 1345. Tà respóner aus lors besonhs, los paisans que ganhèn tèrras cultivablas sus las lanas, los bòscs e los marescs, sovent d’alhors, sense l’autorizacion deus senhors. Qu’anavan tanben peus bòscs tà hèr pèisher las bèstias (que copavan o minjavan los taths³ deus arbres) a maugrat de l’administrator (gruyer en francés) encargat de la guarda e de la gestion de las seuvas. Lo fenomèn que s’ahortiscoc dab la creacion de sauvetats, abadias, monastèris.

Totun, los senhors qu’ensagèn d’enquadrar las activitats dens los bòscs. Lo rei Felip IV que creèc lo Còrs deus Mèstes de las Aigas e deus Bòscs en 1291, entà enraiar la degradacion de la seuva que provocava penurias de lenha de huec.

Ua crisi demogafica

Puish, au sègle XIV^au, las epidemias coma la pèsta negra de 1347 e la guèrra de cent ans que provoquèn ua crisi demografica (-8 milions d’abitants en 100 ans) pendent la quau la seuva tèrraganhèc.

Mes, la husta que vengoc un materiau de mès en mès emplegat, tà la Marina per exemple. Alavetz, Loís XIV qu’avièc la Grana Refòrma de la Seuva deu Reiaume tà gerir e protegir los bòscs. Mès tard, l’ordenança reiau de 1824 que creèc l’Escòla Reiau Boscassèra (venguda en 2007 AgroParisTech). Un ahar complicat pr’amor la demografia que creishoc de 21 milions d’abitants enter 1450 e 1824 e las gents qu’avèvan besonh de mès de tèrras e de bòscs. De mès, lo desvolopament urban que demandava lenha o carbon tà cauhar los ostaus, e tanben tad activitats coma la harga, la veiria o la teulèra. Atau, la seuva que contunhèc de diminuir e, au sègle XIX^au, qu’èram tornats a ua cobèrta similara a la deu Neolitic dab haut o baish 7 milions d’ha de bòsc.

Evolucion de la cobèrta boscassèra desempuish 2000 ans

Evolucion de la cobèrta boscassèra d’après 15 000 ans d’histoire forestière, Arnould et al. 1995 © ABC del Saber

Ua virada màger tà la seuva

Las granas òbras de reboscatge de l’Empiri Dusau (lei de 1857 a l’origina de la plantacion grana deus pins de Lanas per exemple) puish deu Hons Boscassèr Nacionau (FFN) creat en 1946, qu’avèvan per mira la renavida de la seuva. Mes, coma ac soslinha Henri Cuny: Perqué aqueras mesuras serén estadas sufisentas quan ne n’èran pas estadas pendent sègles?

En fèit, ua causa mès hòrta que sembla a l’origina de la renavida vertadèra de la seuva: l’emplec de la ressorças fossilas! En efèit, los materiaus tà produsir energia que cambièn: lo gas, lo petròli, l’electricitat que remplacèn la lenha e lo carbon.

Los cambiaments de metòdes de cultura e de neurissatge, la mecanizacion de las practicas, l’introduccion deus engrèishs, etc. que demandèn mens de susfàcia agricòla. La tendéncia que continua dab l’importacion de mès en mès grana de fruts, legumes, carns e produits transformats –çò que provòca domaus importants sus la seuva d’America deu sud e d’Africa. Atau, se la susfàcia agricòla representava 400 000 km² en 1950 –sia 74% deu territòri francés–, qu’èra sonque de 245 000 km² en 2020, sia 45% deu territòri. Los bòscs qu’an tornat començar a créisher sus l’espaci disponible.

Tot parièr, que comencèn d’emplegar dens l’industria materiaus autes que la husta. De mès, lo FFN, dirèctament ligat a ua taxa fiscau, que permetoc de plantar rosinós de creishença rapida dens los terrens abandonats peus paisans tad alimentar la construccion, la carpenteria, l’industria deu papèr e deu carton. Que representèc dus milions d’ectaras de bòsc de mès.

Problèmas navèths

Çaquelà, aqueths cambiaments que pausan problèmas tà la seuva. La circulacion de las gents peu monde qu’entraina l’introduccion d’espècias exoticas en França, de las quaus quauques uas son nocivas entaus arbres nostes. Per exemple, lo camparòu Hymenoscyphus fraxineus –ça’m-par importat d’Asia– que provòca ua mortalitat importanta deu hrèisho⁴.

Globaument, que podem brembar que, peu prumèr còp, l’evolucion de la seuva francesa n’ei pas mès ligada a la demografia. Qu’ei ua virada màger dens l’istòria de la seuva. D’alhors, desempuish 1950, que creish de 80 000 ha/an. Au jorn de uei, maugrat los quasi 69 milions d’abitants, la seuva qu’a doblat desempuish 1830 (quan èra de 9 milions d’ha); atau qu’ei de 18 milions d’ha. Un creish que poiré continuar.

Inventaire forestier national, IGN, 2023 – Superficie forestière des Départements

Un futur fragile

Taux annuel d’expansion de la forêt et de déforestation, 1990–2020, Évaluation des ressources forestières mondiales 2020, FAO

Se la situacion n’ei pas desesperada, totun n’ei pas solida ni au nivèu de França, ni au nivèu mondiau.

Globaument, los bòscs que cobrissen 4 miliards d’ectaras dens lo monde, sia un terç de las tèrras. La mitat que’s tròba dens cinc país: Federacion de Russia, Brasil, Canadà, Estats Units d’America, China. França qu’ei lo quatau país d’Euròpa après Suècia (28 Mha), Finlàndia (22,4 Mha) e Espanha (18,6 Mha). Çaquelà, l’avénguer de la seuva que demora maussegur, a despieit de las amelioracions.

Taux de dépérissement-1

Se tornam a França, que podem constatar dus elements essenciaus tau futur deus nostes bòscs. Tot prumèr, l’aumentacion deu CO₂ dens l’atmosfèra qu’a un efèit benefic sus la creishença deus arbres en estimular la fotosintèsi. Dusau, lo creish de las temperaturas qu’a un efèit negatiu: fragilizacion devuda a sequèras generalizadas, aparicion o proliferacion d’insèctes agressius devuda a ivèrns doç. D’alhors, l’Institut nacionau de l’informacion geografica e boscassèra (IGN) que senhala ua hauça de la mortalitat deus arbres dab 670 000 ha en maishant estat en 2023, sia 5% deu arbres francés. L’epicèa e lo castanhèr que son los arbres mès miaçats. Atau, l’avénguer de la seuva que demandarà ua atencion de las granas en aténder ua amelioracion de las condicions climaticas.

Çaquelà, los arbres que pòden ajudar a combàter lo CO₂. Atau, que nos interessam de mès en mès aus arbres tà embarrar lo CO₂, e tanben a la husta de construccion tà remplaçar materiaus dont la fabricacion produsís CO₂. Un camin que deveré ajudar la seuva a’s desvolopar.

Tad acabar per un clinhet, los Japonés qu’avièn en 2024 un satellit de husta de magnòlia que, en fin de vita, deveré aver un impacte mendre sus la hauta atmosfèra que los satellits de metau.