Un biais particular d’abitar lo mond
Abitam lo mond, òc, mas coma? La nòstra planeta cor pel moment sus sa linha corba a l’entorn del Solelh tot en virant sus ela-meteissa. Quand se parla de la salvar, plan segur s’agís sonque de la biosfèra: aquel teunhe substrat de continents, d’oceans e d’atmosfèra ont la vida foguèt renduda possibla. Parlam de la…
Per Bruno Boyer
Abitam lo mond, òc, mas coma? La nòstra planeta cor pel moment sus sa linha corba a l’entorn del Solelh tot en virant sus ela-meteissa. Quand se parla de la salvar, plan segur s’agís sonque de la biosfèra: aquel teunhe substrat de continents, d’oceans e d’atmosfèra ont la vida foguèt renduda possibla. Parlam de la tèrra-maire e noiriguièra tala coma la nomenan fòrça pòbles autoctòns. Cossí l’uman prenguèt possession de las ressorsas d’aquela biosfèra? Cossí las espleitèt al punt de venir, el-meteis, un factor geologic? E cossí aquela manmesa de l’uman sus la Tèrra foguèt possibla? Quinas questions pausa, aquò?
Çò que foguèt
Pintura rupèstra d’un òme condusent un caval dins los abrics jos ròca de Bhimbetka (Índia), classats al patrimòni mondial de l’Unesco ©Getty – Anders Blomqvist
L’uman arriba sus Tèrra i a mai o mens tres milions d’annadas, primièr coma espècia de genre homo, puèi coma homo sapiens1 fa solament cent mila ans. Abita pauc a pauc totes los continents. A la debuta es una simpla espècia inserida dins la cadena alimentària mas capita a se issar a la cima d’aquela cadena. Se sap per ex. que l’arribada de sapiens sul continent dit “american” coïncidís amb una division per dètz del pes mejan dels animals terrèstres, per seguida probabla de sa caça dels animals mai grands qu’el.
Puèi i a l’arribada de l’agricultura e de l’elevatge al Neolitic, primièra granda revolucion e l’una de las viradas màgers dins l’istòria umana. Permet a l’umanitat de passar d’una vida de caçaires-culheires a una societat sedentària, çò qu’es causa de la creacion de demais agricòlas, de l’emergéncia de las vilas, de las ierarquias socialas e d’estructuras politicas mai complèxas. Aquela revolucion agricòla comença de transformar los païsatges. L’atmosfèra ela-meteissa comença de cambiar amb la produccion de metan e de dioxide de carbòni, ligada a aquelas novèlas activitats umanas.
Las civilizacions de l’Antiquitat meton en plaça las rets rotièras, las principalas vias maritimas e ciutats de comèrç a l’entorn de Mediterranèa. Puèi los desbòscaments grands de l’Edat Mejana continuan aquela artificializacion de las susfàcias. Primièr, l’estructura politica es feudala, mas en Euròpa una borgesiá merchanda apareis amb l’aveniment de las fièras e lo desenvolopament urban.
La transformacion industriala
L’autra transformacion màger es la de l’industria. L’istòria de l’extraccion minièra se superpausa a la d’ homo sapiens, que comença lèu a espleitar las ressorsas del sòtol de la Tèrra, coma o mòstra la datacion de vestigis sus las parets de galariás anticas, las traças d’excavacion dins los abrics jos ròca preistorics o la preséncia de plomb dins los carotatges del glaç polar, que permet de reconstituïr l’istòria de l’Empèri roman, de son apogèu a son declin.
Al sègle dètz e uèch, la revolucion industriala es una transformacion radicala, non solament economica, mas tanben sociala e ecologica, que permet a l’umanitat de produire en massa, de melhorar son nivèl de vida, en tot exacerbant las inegalitats. L’invencion de la maquina de vapor de James Watt e lo recors al carbon accelèran l’industrializacion d’Euròpa e la construccion d’una societat de consum.
Antropocèn: per indicar la marca de l’uman sus la biosfèra
Pintura de Hendrick Cornelisz Vroom realizada cap a 1600, mostrant la partença de velièrs de la Companhiá neerlandesa de las Índias orientalas.
Se sap ara que la temperatura mejana de la Tèrra comença a créisser tre l’Antiquitat, çò que fa qu’es pas de bon situar lo començament d’aquela novèla division geologica que d’unes volrián apelar antropocèn, amb aqueste prefix relatiu a l’uman, per rendre compte de son impacte sus l’equilibri radiatiu de l’atmosfèra, sus la fonduda dels glaces, sul poder reflector de la susfàcia dels continents (albedo2), sul nivèl e l’aciditat dels oceans.
Aqueles efièches provocats per l’uman se veson dins los depauses sedimentaris, una referéncia per graduar l’axe dels tempses, çò que fa d’el un vertadièr factor geologic. L’antropocèn es marcat d’un biais concomitant per la desapareguda brusca e plan importanta de nombrosas espècias a la susfàcia de la Tèrra: per quant als darrièrs 50 ans, lo rapòrt 2024 del WWF revèla que la destruccion dels ecosistèmas provoquèt una casuda de 73 % de las populacions dels animals vertebrats salvatges. La situacion d’uèi es, per la biomassa animala:
- 60%, en massa, d’animals per alimentar l’uman (domesticats e tuats per l’uman)
- 36%, en massa, per òmes e femnas (cal pas oblidar que sèm 8 milliards d’individús)
- demòra pas que 4% per la fauna salvatja (çò que fa pas gaire).
Separacion entre la natura e l’uman
Dins son libre titolat L’anthropocène, lo cercaire Michel Magny atribuís l’aveniment de la modernitat a la pensada europèa. De la Renaissença enlà, aquela pensada s’apèva sus una separacion entre la natura e l’uman3, en afortissent una vision antropocentrada del mond. Aquela ruptura natura-cultura mena a una espleitacion enòrma de l’environament, afortida pel progrès scientific e tecnic.
Aquela revolucion intellectuala, inspirada –entre autres– de Descartes, permet als Europèus d’impausar lor dominacion sus d’autres continents, en espleitant de societats qu’avián causit d’autres mòdes de vida. Las exploracions maritimas del sègle quinze, menadas per d’Europèus cercant de rotas comercialas novèlas, menan a la conquista del Mond Novèl, entraïnant la mòrt brutala de populacions indigènas e la tracta negrièra per sostenir l’economia de las colonias.
La revolucion industriala, en Euròpa, impausa l’empresa capitalista, promovent la division del trabalh e un mercat autoregulat. Pasmens, aquela dinamica industriala s’acompanha d’una fòrta ierarquizacion sociala, ont una classa de proletaris patís l’espleitacion. La colonizacion violenta e l’espleitacion de las populacions colonizadas son presentadas, per plan de pensaires, coma una consequéncia dirècta d’aquel ascendent economic.
La capacitat qu’a l’uman de creire
Mantes-la-Jolie (78), collegiala Notre-Dame, bas-costat nòrd, tablèu – Sant Pau presicant a l’Areopag d’Atenas, per Sebastian Norblin, 1844 © Wikipedia
Fòrça gents se demandan qué es lo pròpri de l’uman. Los etnològues retenon sovent lo poder de comunicar pel gèste o la paraula. L’istorian e assagista israelian Yuval Noah Harari presenta dins son libre Sapiens cossí una espècia ven dominanta per la facultat de se poder representar dins lo mond. Gràcias a lor capacitat cognitiva los umans se fargan un lengatge complèxe que lor permet de collaborar a granda escala per far societat, d’aver una cultura comuna e creire a d’idèas abstrachas coma los mites, las religions o la simpla idèa de nacion. La religion es l’exemple mai evident d’aquela cresença collectiva: pòt federar de milions de personas a l’entorn d’una cresença comuna. Mas aquela capacitat a creire se retròba tanben dins d’ideologias politicas e economicas (coma lo liberalisme, per ex.). Aqueles sistèmas ideologics son pas de realitats objectivas coma un arbre que creis o un riu que raja: son de construccions umanas fondadas sus d’idèas que las gents accèptan o seguisson coma de vertats.
L’uman e la capacitat de creire
Una de las caracteristicas de l’individú uman es donc la capacitat de creire a d’istòrias vertadièras e/o inventadas per d’autres individús: aquò pausa question per las religions. Mas cossí legitimitar tanben las ideologias, coma lo marxisme o lo capitalisme? Per aqueste, qu’ès pas mai un idea ara, se pòt soslinhar lo ròtle del crèdit que n’es la basa: far crèdit es balhar de crèdit, aver fe en una entrepresa umana, la volontat de qualqu’un o de qualques unes, i creire al punt qu’òm es prèst a donar d’argent per qu’aquesta entrepresa cresca…
Es aquela fe que permet a las societats capitalistas de foncionar, perque lo crèdit es fondat sus l’idèa que la creissença futura d’una entrepresa o d’un projècte serà sufisenta per remborsar los deutes contractats. Es atal que lo capitalisme es fondat sus una ficcion compartida: la cresença dins una creissença economica sense fin e dins la capacitat d’individús o d’institucions a èsser de paraula. Harari explica tanben que lo quite argent es una ficcion collectiva, qu’a pas de valor intrinsèca, mas que fonciona perque cresèm totes a sa valor. Aquela cresença collectiva permet de transaccions complèxas e una cooperacion economica a granda escala. La capacitat a creire a d’istòrias inventadas seriá donc un element clau que permet als umans de s’estructurar en societats vastas e organizadas.
E deman ?
En un mot, calriá creire per créisser. Los dos mots se semblan… Mas s’aquesta capacitat a creire en de ficcions collectivas e a i aderir es una de las fòrças màgers de l’espècia, se poiriá pasmens que foguèsse tanben sa principala feblesa. La creissença descabestrada de la populacion, e sa cresença en un modèl de consum illimitat, nos poirián plan far cabussar dins la catastròfa ecologica que s’anóncia en nos fasent oblidar nòstra condicion d’èsser viu obligat de viure sus aquesta planeta. Un especialista de la question climatica, Jean-Marc Jancovici, remembra plan sovent que sèm de mamifèrs qu’evoluïsson en s’adaptant, que pòdon far d’errors (emai collectivament), cambiar de direccion se pòdon pas mai avançar, mas que reagisson a tèrme cort… Aqueste còp, l’espècia umana seriá plan inspirada de cambiar de paradigma abans d’èsser confrontada a l’irreversibilitat anonciada de las trajectòrias climaticas que son per venir.
Quant a la biodiversitat, caçam lo ferum mas cal saber se volèm èsser los sols sus la planeta. Aquò pausa pas sonque de questions moralas: la pollinizacion de las plantas, la recèrca medicala, l’equilibri dels sistèmas ecologics, son dirèctament ligats a la subrevida umana. Se de punts de bascula ecologics son passats, los impactes vendràn irreversibles. L’idèa centrala es simpla: l’umanitat serà pas sonque sola, mas vertadièrament en perilh.
Perqué aquel emborniament?
Perqué la rason s’impausa pas de considerar la natura coma primièra sus aquela Tèrra? La responsa seriá dins las neurosciéncias? Las decisions mai urgentas per totòm sus la planeta serián presas en carga per la partida limbica de nòstre cervèl (220 milions d’annadas) que reagís a las alarmas? O es encara la partida mai arcaïca (400 milions d’annadas), aquel supausat cervèl reptilian, que governariá nòstras passions, engendrant violéncia e devastacions? Lo neocortex, aparegut solament amb los primièrs ominides (3,6 milions d’annadas) seriá pasmens lo sol a far de nosautres d’èssers de rason. D’ont lo nom sapiens, del adjectiu latin que vòl dire “intelligent, savi, rasonable, prudent”…
Davant l’urgéncia d’aquelas causidas, calriá benlèu tornar la paraula als pòbles autòctons subrevivents (de 370 a 500 milions d’invidús), qu’escapan mai o mens a las destruccions, als chaples e a l’uniformizacion granda resultant de la construccion de l’economia-mond capitalista. Luènh d’èsser sonque de testimònis d’un passat preistoric complit, mòstran al contrari la volontat ferotja e tenaça de seguir las lors valors. Après l’eliminacion de fach de las autras umanitats per sapiens, testimònian encara que de societats umanas an causit d’autras vertats per existir e, fin finala, d’autras manièras d’abitar lo mond que las nòstras…
Qamutik (lisa) tradicional dins lo vilatge inuit de Capa Dorset, près de la peninsula de Foxe, al Nunavut. © Ansgar Walk, 1999
Lecturas
Pollucion Pilas a pièlas
Energia e tecnica, una vision megalomaniaca e violenta cap a la natura e als umans
L’energia deu futur, l’energia d’un aute paradigme?