Vam mancar d’aiga?

Presenta pertot sus Tèrra e indispensabla a la vita, l’aiga que sembla abundosa e evidenta. Totun, darrèr aquesta aparéncia simpla, que s’amaga ua realitat mès complèxa e nuançada. E, dab aqueths cambiaments climatics, demorarà ua ressorsa dens los temps futurs?

L’aiga qu’ei aquò?

L’aiga qu’ei la molecula H₂O, formada de dus atòms d’idrogèn gessits deu big bang, e d’un atòm d’oxigèn produsit dens las estelas. Aqueths atòms que s’uniscón dens las zònas mès fredas de l’univèrs e emparadas deus ultra-vriulets (UV) destructors de moleculas.

Perqué avem aiga sus Tèrra? N’ac sabem pas tròp. A la creacion de la Tèrra, los UV qu’aurén devut destrusir las moleculas d’aiga. Que i a duas ipotèsis. La prumèra: las moleculas que son arribadas mès tard quan cometas pleas de glaç aurén bombardat la Tèrra. La dusau: l’aiga qu’auré gessit pendent lo desgasatge deu deguens de la Tèrra, a la sua formacion, 4,5 miliards d’annadas a, un pauc coma gas getats peus volcans.

L’aiga qu’ei un solvent, la molecula que s’aprèssa d’autas mercés a çò qu’aperam «ligams idrogèn», un descalatge enter la carga positiva de H (idrogèn) e la negativa de O (oxigèn) que favoriza l’atraccion. Atau, que dissòlv un pauc tot e en particular la sau (NaCl). E donc, sus Tèrra, que trobam sustot aiga salada.

L’aiga qu’ei en liquida en màger part (pr’amor la Tèrra qu’ei a ua distància deu Sorelh que favoriza temperaturas doças), en solida aus endrets on las temperaturas son fredas, o en gas. Atau, que la trobam dens las mars (97%), los glacèrs (2%), lo perhons (0,7%), puish, en quantitat descreishenta, dens los estanhs, lo sòu, l’atmosfèra (nublas, bruma…), los arrius e los organismes vius (arbres, animaus, umans…).

La Natura seré conservatora?

Esquèma generau deu cicle natural de l’aiga

La quantitat d’aiga sus Tèrra qu’ei constanta. Tà hèr simple, l’aiga que s’evapora puish que’s condensa e precipita. Enter los dus fenomèns, que passa temps dens las diferentas sèrvas.

Los autors de Observer la Terre depuis l’espace. Enjeux des données spatiales pour la société qu’estimèn qu’ua molecula d’aiga demora «9,5 jorns dens l’atmosfèra, 17 jorns dens los arrius, 1,8 an dens los sòus, 30 ans dens los estanhs, 3 000 ans dens las mars e près de 10 000 ans dens daubuns glacèrs».

Atau, la medisha molecula H₂O qu’ei dens lo riu, l’atmosfèra, lo glacèr o la mar a moments diferents de la sua «vita» eternau. Prenguem l’exemple d’un uman: que beu 1 a 2 litres d’aiga per jorn e, urosament, ne preng pas 1 a 2 kg per jorn! En fèit, l’aiga bevuda qu’ei eliminada peus arnelhs (urinas) e per la transpiracion. Petitas quantitats que son tanben eliminadas peu mestior fecau e per evaporacion per la pèth e peus paumons. Donc, aquesta aiga bevuda que passa quauquas òras dens lo còrs puish que continua lo son cicle.

Ua aiga dejà bevuda?

Se seguim lo cicle de l’aiga, vòu díser que bevem l’aiga mès d’un còp?

Imaginatz que bevetz un gran veire d’aiga, digam 20 cl. Que conteng mès de 10²⁴ moleculas d’H₂O (1 seguit de 24 zèros), sia 10 000 còps mès que lo nombre de grans de sable sus Tèrra! De segur, cada molecula qu’a viscut mès d’un cicle de l’aiga desempuish l’aparicion de la vita. Donc, cadua de las 10²⁴ moleculas d’H₂O deu veire qu’a podut estar bevuda quauques milièrs de còps. Atau, que bevetz dens aqueste veire, moleculas d’aiga qu’estón bevudas benlèu per la vòsta gran-mair, un ors, d’autas per un legionari roman, un sauce e un dinosaure, etc. E, benlèu, que seràn bevudas doman per un alien en visita sus Tèrra.

-> A reténguer : que i aurà autant d’aiga dens 10 000 ans coma uei.

Que d’aiga! Que d’aiga!

L’aiga que representa 70% de la susfàcia de Tèrra, sia 1,4 miliard de miliards de m³ d’aiga. L’aiga doça, la sola utila taus èstes vius, que representa tant per tant 3% de las aigas. Que son nombres grans e, coma la quantitat ei constanta, tot que va plan, non? Au nivèu deu planeta, òc. Mes, s’espiam de mès près, qu’ei mès nuançat.

Tot prumèr, l’aiga n’ei pas despartida de faiçon unifòrma sus tot lo planeta. Daubuas regions que son eishugas, coma Espanha o Egipte, d’autas umidas.

Mapa mondiau de las tèrras aridas, Regards et perspectives sur les terres du monde, CNULCD, 2017

Dusau, l’aiga que’s renavís mercés a las precipitacions (ploja e nèu). Que pòrtan uei 37 miliards de m³/an sus tot lo planeta. Un nombre gran tanben, mes las precipitacions que son diferentas dens las divèrsas regions deu monde. Atau, se plau 11 470 mm d’aiga/an a Meghālaya (Índia), que plau 2,5 mm d’aiga/an a Wadi Halfa (Sodan) totun au ras de l’estanh Nasser.

De mès, las precipitacions que pòden cambiar segon l’evolucion deu climat. Per exemple, en Euròpa, pendent çò qu’aperam lo petit optimum medievau (POM, sègles X^au-XIV^au), que i avoc un rescauhament: las annadas dab estius cauts e eishucs qu’intercalèn dab annadas plojosas. Lo monge Raoul Glaber qu’escrivoc: «Plojas continuaus qu’avèvan embevut la tèrra sancèra au punt que, pendent tres ans [1031-1033], ne podom pas cavar regas tà recéber la semença». Los glacèrs que reculèn. Lo glacèr d’Aletsch, mès gran deus Aups a quauques 4000 m d’altitud, qu’auré reculat d’un quilomètre e miei.

Puish, que seguiscoc lo Petit Atge Glaciari (PAG), sègles XIV^au-XIX^au, dab un en·hrediment e precipitacions mès nombrosas. Quauquas hèitas excepcionaus que merquèn las populacions coma «l’annada sense estiu» en 1816. Globaument, los debits deus cors d’aiga que creishón e coneishón ua hòrta variabilitat, los glacèrs qu’avancèn.

Ara, que sabem que lo climat e las precipitacions càmbian devath l’influéncia deus paramètres orbitaus (excentricitat, inclinacion, precession), de l’activitat solara, volcanica, de las impuretats de l’atmosfèra, etc.

Que vòu plaver?

De faiçon globau, los climatologistas que pensan que lo cicle de l’aiga s’ei intensificat dens las darrèras cincanta decenias. Atau, las regions umidas que venguerén mès anar mès umidas e las zònas secas mès aridas.

Totun, locaument, qu’ei mès nuançat. Espiem quauques cas en país occitan (dadas de meteofrance). Bordèu qu’a un climat oceanic dab ua mejana de 861 mm/an pendent lo periòde 1953-2024. Las precipitacions qu’an creishut de mens de 0,3 mm per an, sia un petit 3 mm cada 10 ans.

Ne vesem pas un comportament omogenèu ni ua tendéncia globau. Que poirem anar mès lonh en espiar l’intensitat de las plojas e lo nombre de jorns de ploja, per exemple.

Çaquelà, las mesuras qu’avem que son sus un periòde tròp brac tà prevéser las precipitacions deu sègle que veng. Los quites climatologistas, qu’emplegan modèles elaborats, ne pòden pas prevéser sonque lo tèrme cort, coma ac vesem dans las anóncias meteo.

Un cicle de l’aiga que càmbia

Seguida deus glacèrs, Parc nationau deus Pirenèus (PNP), 2022

Au-delà de la quantitat de ploja, que vesem un efeit deu rescauhament sus la cobèrta nevosa. Que baisha un pauc pertot. Çaquelà, lo CNRS que muishèc, en 2020, ua reduccion clara de la hautor mejana de nèu e de la durada d’ennevada en altitud hauta (2100m) dens la partida occidentau deus Pirenèus enter 1958 e 2017, mes un creish dens ua partida orientau pendent lo medish periòde.

En contra, los glacèrs que reculan (ivèrns mès doç) desempuish 1850. Per exemple, quan Platon de Tchihatcheff vençoc l’Aneto (pic mès haut deus Pirenèus, 3404 m), en 1842, que descrivoc un glacèr de 3-4 km de long. Que hasoc 1,2-1,3 km en 1912 e 675 m en 2022.

Pic d’Aneto, Eugène Trutat, sègle XIXau

Dens lo Luishonés, Eugène Trutat que descrivèva en 1862 la massa glaciara coma quasi continua sus un dotzenat de quilomètres. Uei, qu’ei redusida a quauques tròç de glacèrs rocassós. L’Aletsch (Aups) d’ua longor de mès de 27 km au sègle passat qu’a perdut 3 km.

Las intervencions umanas en país occitans

Los ancians qu’avèvan solucions tecnicas (desempuish l’Antiquitat) entà afrontar las inondacions: enterténguer los arrius e las ribas, installar palissadas tà protegir las ribas de l’erosion, cavar agaus de derivacion, bastir estancas. Puish, que construsiscón agaus tà miar l’aiga dens parçans eishucs, estanhs tà reténguer l’aiga, bacins de retencion de las aigas de ploja tà esvitar inondacions. Tecnicas enqüèra emplegadas.

A nosta, l’agau de Sent Julian que seré lo mès vielh deus país occitans enqüèra en activitat (sègle XII^au). Qu’estoc creat per Ramon V, duc de Narbona, comte de Tolosa e marqués de Provença tà irrigar las tèrras deus monges benedictins dens la region de Cavalhon. Mès tard, lo lengadocian Pierre-Paul Riquet que bastiscoc l’agau deu Mieidia en 1662 e, cinc ans mès tard, lo lac de Sant Ferriòl tà l’alimentar.

Conclusion: vam mancar d’aiga?

Se parlam de quantitat d’aiga, que vesem que, globaument, la quantitat d’aiga ei constanta e, dens las condicions actuaus, que i aurà enqüèra aiga dens lo monde e dens lo noste país. Mes ne sufís pas. La sua disponibilitat a tot moment taus èstes vius ne depend pas sonque de la quantitat de ploja, tanben deu climat (influéncia suu cicle de l’aiga), de la sua qualitat (bona a béver), deus emplecs. Que’n parlaram dens articles que venguen.

Dossièr aiga doça:

1. L’aiga sus la planeta: Vam mancar d’aiga?
2. L’uman qu’emplega aiga doça: Las aigas tiradas son de bona qualitat?
3. La qualitat quimica de l’aiga: Las activitats umanas son responsablas de la pollucion?
4. La despollucion: Pollucion, despollucion… un cicle infernau?
5. La qualitat biologica de l’aiga: L’aiga pòt estar portaira de malautias?

Referéncias

Regards et perspectives sur les terres du monde, United Nations, Convention to Combat Desertification, 2017

Comment a évolué l’enneigement des Pyrénées au cours des dernières décennies ? CNRS Terre & Univers, 2020

Aux origines de la glaciologie dans les Pyrénées. Dans les pas d’Eugène Trutat sur les glaciers pyrénéens, Jean-Paul Métailié, CNR Geode, 2025

Suivi des glaciers, Parc national des Pyrénées, 2022

Le recul des glaciers d’Aletsch et de Fiesch (canton du Valais, Suisse) du XIX^e au XXI^e siècle, Pierre Thomas, 2024